Πολλές φορές οι λέξεις όρια, οριοθέτηση ή κανόνες μπορούν να προκαλέσουν αντιφατικά συναισθήματα και σκέψεις. Από τη μια μεριά μπορεί να δημιουργούν το αίσθημα του περιορισμού και της καταπίεσης κι από την άλλη μπορεί να έρθει στο μυαλό η ασφάλεια και η εμπιστοσύνη.
Τα πράγματα γίνονται λίγο πιο περίπλοκα, όταν αναφερόμαστε σε παιδιά ή εφήβους και στο ρόλο που θέλουν να έχουν οι γονείς ή οι κύριοι φροντιστές τους απέναντί τους. Ως προς την ύπαρξη του «μαγικού φίλτρου», το τελευταίο μάλλον δεν υπάρχει, αλλά μην αποθαρρύνεστε. Για κάθε οικογένεια υπάρχουν διάφοροι τρόποι διαχείρισης των ορίων και μέσα οριοθέτησης που μπορούν να ταιριάξουν κατάλληλα για τα μέλη της. Αυτά θα βοηθήσουν σε μια λειτουργική συμβίωση και μια ωφέλιμη ανάπτυξη και άνθιση των μικρότερων μελών.
Κάποια πράγματα που βοηθούν να έχουμε στο μυαλό μας όταν μιλάμε για οριοθέτηση είναι τα εξής:
- Είναι σημαντικό να διαχωρίζουμε την τιμωρία από την συνέπεια. Ένα παιδί δε θέλει και δε χρειάζεται τιμωρούς γονείς. Έχει ανάγκη από φροντιστές που θα του δείξουν ότι οι πράξεις του οδηγούν σε κάποιες συνέπειες και θα το βοηθήσουν να πάρει σιγά σιγά την ευθύνη των πράξεων του. Τόσο σε καθημερινά μικρά θέματα όσο και σε πιο σοβαρά. Για παράδειγμα, αν ένα παιδί ρίξει το ποτήρι του κάτω και χύσει το νερό στο πάτωμα, είναι πολύ βοηθητικό για εκείνο να προσπαθήσει να μαζέψει το ίδιο τα νερά (ή με τη βοήθεια του γονέα αν η ηλικία του είναι πολύ μικρή), χωρίς να υπάρξει έντονη επίπληξη. Με σταθερότητα στη φωνή του φροντιστή, του προσφέρεται μια νέα και σημαντική πληροφορία, ότι «όταν κάνω μια ζημιά, θα πρέπει να πάρω την ευθύνη και να το διορθώσω στο βαθμό που μπορώ» και επιπλέον, δε μένει με έναν αρνητικό χαρακτηρισμό του «απρόσεκτου ή ανεύθυνου».
- Πριν τη συνέπεια, προηγείται εξήγηση και προειδοποίηση. Αν ξαφνικά εμφανιστεί ο γονιός μπροστά στον 3χρονο Παύλο φωνάζοντας και μαλώνοντάς τον επειδή ζωγράφισε τον τοίχο της κουζίνας, μοιάζει κάπως άδικη η στάση του, αφού δεν έχει προηγηθεί κάποια συζήτηση για το ποιοι χώροι του σπιτιού είναι προσωπικοί, ποιοι κοινόχρηστοι και σε ποια δωμάτια ή αντικείμενα έχει ελευθερία να τα χρησιμοποιήσει όπως θέλει, του ‘μεγάλου’. Είναι σημαντικό να δοθεί η ευκαιρία στο παιδί να ακούσει τους κανόνες, να προσπαθήσει να τους καταλάβει και να του γίνει γνωστό ποια θα είναι η συνέπεια της μη τήρησης αυτού. Έτσι, ο Παύλος θα ξέρει τι τον περιμένει και θα μεταφραστεί μέσα του ως συνέπεια κι όχι σαν ουρανοκατέβατη τιμωρία για κάτι που δεν ήξερε ότι απαγορεύεται.
- Οι κανόνες, τα όρια και οι συνέπειες διαφοροποιούνται ανάλογα με την ηλικία. Είναι σημαντικό και αποτελεσματικό να θέτουμε εφαρμόσιμες συνέπειες ανάλογα με το αναπτυξιακό στάδιο του παιδιού. Για παράδειγμα, αν η Κατερίνα 4 ετών χρειαστεί να περιμένει ένα μήνα για να πάρει πίσω το αγαπημένο της ηλεκτρονικό, σε 2 ημέρες θα αρχίσει να ρωτά πότε τελειώνει ο μήνας και πότε μπορεί να το πάρει πίσω. Έτσι, χάνεται η άμεση συνέπεια στην πράξη της και δεν μπορεί να διαχειριστεί όλον αυτόν το χρόνο.
- Η συνέπεια και τα όρια να είναι τέτοια που να τα αντέχει και ο γονέας. Πέρα από το παιδί, είναι εξίσου σημαντικό να τεθεί ένα όριο ή μια συνέπεια που να μπορεί να διαχειριστεί και ο γονιός και να αντέξει μέχρι τέλους να τα τηρήσει. Αν για παράδειγμα, θέσετε ένα πρόγραμμα ότι η ώρα ύπνου πρέπει να είναι στις 21:00 κι εσείς έχετε μόλις γυρίσει από τη δουλειά και θα θέλατε λίγη ώρα μαζί με το παιδί σας, μπορείτε να τη μεταθέσετε λίγη ώρα αργότερα, χωρίς να μπαίνετε στη δυσκολία να μην τηρείτε εσείς το πρόγραμμα κάθε βράδυ. Έτσι, θα υπάρχει συνέπεια για το παιδί και θα είναι κάτι εφικτό και λιγότερο βασανιστικό για εσάς.
- Δίνουμε το σωστό παράδειγμα, αλλά διαχωρίζουμε τη θέση μας ως ενήλικες και γονείς. Τα παιδιά μαθαίνουν πιο πολύ από τις πράξεις παρά από τα λόγια των γονέων. Ωστόσο, η ζωή ενός ενήλικα δεν μπορεί να είναι διαμορφωμένη σύμφωνα με τη ζωή ενός 3χρονου παιδιού. Για παράδειγμα, μην βάλετε τον εαυτό σας υπό πίεση να «κάνει ότι κοιμάται» την ώρα που είναι να κοιμηθεί το παιδί γιατί σας είπε «αφού εσύ δεν κοιμάσαι, γιατί να κοιμηθώ εγώ τώρα;». Απαντήστε του ότι τα μικρά παιδιά χρειάζονται περισσότερες ώρες ύπνου από έναν ενήλικα για να αναπτυχθούν σωστά και ότι εσείς είστε αρκετά μεγάλος/η για να ορίζεται την ώρα της ξεκούρασής σας. Όταν μεγαλώσει κι εκείνος/η αρκετά, θα μπορεί να αποφασίζει τι ώρα θα πέφτει για ύπνο.
- Ευελιξία, υποχωρήσεις και εξαιρέσεις. Η υπερβολή δε βοηθάει σε τίποτα προς το λειτουργικό. Μην κατηγορείτε τον εαυτό σας που μία μέρα έφαγε δύο γλυκά αντί για ένα ή ξενύχτισε γιατί είχατε καλεσμένους στο σπίτι. Από τη στιγμή που ένας κανόνας έχει εφαρμοστεί για καιρό και τηρείται σε γενικά πλαίσια, μπορούμε να είμαστε ευέλικτοι με το απροσδόκητο που μπορεί να έχει η ζωή, μαθαίνοντας έτσι και στο παιδί, ότι γίνονται εξαιρέσεις σε κανόνες και αυτό είναι εντάξει.
- Η βία δεν είναι ούτε αποδεκτή ούτε αποτελεσματική. Κάτω από οποιαδήποτε συνθήκη η βία είναι απαγορευτική και ποινικά διωκόμενη. Επίσης, είναι επιστημονικά και εμπειρικά αποδεδειγμένο ότι η άσκηση βίας, λεκτικής και σωματικής, μπορεί να έχει φαινομενικά κάποια αποτελέσματα ως προς την υπακοή του παιδιού, αλλά αυτά είναι βραχύχρονα και μάλιστα αυξάνουν τη μετέπειτα αρνητική συμπεριφορά του παιδιού. Μπορεί στο άμεσο μέλλον να αντιδράσει πολύ πιο έντονα, να μιμηθεί τη βίαιη συμπεριφορά του γονέα ή και να τη μεταθέσει στο φιλικό ή σχολικό του περιβάλλον. Και βέβαια να μην ξεχνάμε ότι η βαθιά ανάγκη του γονέα δεν είναι το παιδί του να τον φοβάται, αλλά να τον σέβεται και να τον εμπιστεύεται.
Αν είναι επιτρεπτό στο παιδί να κάνει ό,τι θέλει θα νιώσει χαμένο μέσα στην πλήρη ελευθερία. Η συνέπεια στις νόρμες και τα σαφή και προσαρμοσμένα στην κάθε οικογένεια όρια δημιουργούν ένα προστατευτικό κουκούλι για εκείνο, το οποίο αρχίζει να μαθαίνει μέχρι που μπορεί να φτάσει και να νιώσει ασφάλεια. Έτσι, θα αναπτυχθεί μια σχέση εμπιστοσύνης με το βασικό φροντιστή. Επιπλέον, αρχίζει να ξεκαθαρίζει το διαφορετικό ρόλο που έχει το κάθε μέλος στην οικογένεια και να καταλαβαίνει ότι δεν έχουν όλοι ευθύνη για όλα όσα συμβαίνουν, αλλά ο καθένας για συγκεκριμένα πράγματα. Γνωρίζει έτσι σιγά σιγά τον δικό του χώρο και μαθαίνει να σέβεται τον χώρο των άλλων.
Χριστίνα Παπαλέξη,
Ψυχολόγος, MSc Εφαρμοσμένης Παιδοψυχολογίας.